كوچكى است و بارويى ندارد ؛ آب مردم آن از چاههاست . بوستانهاى اندكى دارد و در سرزمينى هموار واقع است و در جنوبش كوهستانى است كه آن را جبل الشبع مىنامند . « 1 » ابن بطوطه ، سيّاح طنجه‌اى مىنويسد : پس از سوسه به شهر صفاقس رسيديم . قبر ابو الحسن لخمى مالكى ، مؤلف كتاب تبصره در فقه ، در خارج اين شهر قرار دارد . از صفاقس به قابس آمديم . « 2 » آخرين اطلاعاتى كه از جغرافياى صفاقس داريم ، آنهايى است كه لئون افريقى در قرن دهم هجرى در وصف آن نوشته است : شهرى باستانى است كه افريقاييها آن را در ساحل درياى متوسط ( مديترانه ) بنا كرده‌اند . مردم آن در ايام گذشته دائما در حال جنگ با روميان بودند . در آن هنگام ، شهرى بزرگ با ديوارهايى بلند بوده است . امروز ( زمان لئون ) بيشتر از سيصد خانه در آن نيست و دكانهاى آن نيز بسيار اندك است ؛ چون اعراب و شاه تونس ماليات سنگينى بر آنها بسته‌اند . بيشتر مردم صفاقس پارچه‌باف و صيّادند . ماهى فراوانى صيد مىكنند . بيشترين گونه‌اى از ماهى كه در آنجا صيد مىشود ، ماهى سباريس نام دارد و به نظر مىرسد كه اين نام نه عربى و نه بربرى و نه لاتينى است . مردم شهر نان جو مىخورند و لباسهاى كم‌ارزش مىپوشند . برخى از آنها با كشتى به تجارت دريا و تركيه و مصر مىروند . « 3 » قابس « 4 » يا تاكاپهء « 5 » باستانى شهر و بندرى است در جنوب شرقى كشور تونس كه بر كنار خليجى به همين نام واقع است . تأسيس اين شهر را به دورهء فنيقيان قديم نسبت مىدهند . اين بندر محل صيد ماهى و مركز واحه‌اى خرماخيز در تونس است . « 6 » در 123 ق / 740 - 741 م هنگامى كه كلثوم بن عياض به افريقيه و مغرب آمد ، بربرها به فرماندهى عكاشة بن ايوب فزارى - كه از خوارج صفرى بود - از ناحيهء قابس به سوى طنجه رفتند . عكاشه از سپاه كلثوم شكست خورد و به برادرش كه در قابس بود پيوست . مسلمة بن سواده و مردم قيروان براى جنگ با آنها به قابس آمدند ، « 7 » ولى شكست

--> ( 1 ) . تقويم البلدان ؛ ص 193 . ( 2 ) . سفرنامهء ابن بطوطه ؛ ج 1 ، ص 10 . ( 3 ) . وصف افريقيا ؛ ج 2 ، ص 87 . ( 4 ) . Qabes ( 5 ) . Takape ( 6 ) . دايرة المعارف فارسى ؛ ج 2 ، ص 1982 . ( 7 ) . فتوح مصر و اخبارها ؛ ص 365 .